Job Card शुल्क आहे का?

नाही. पूर्णपणे विनामूल्य (Free). शुल्क मागणारा Agent/Middleman फसवणूक करत आहे.

Worksite वर सुविधा?

पिण्याचे पाणी, सावली, प्रथमोपचार बंधनकारक. 5+ मुले (6 वर्षांखालील) असल्यास Crèche सुविधा आवश्यक.

MGNREGA Scheme 2026 : रोजगार हमी योजना

Q: महाराष्ट्रात मजुरी दर किती आहे?

2025-26: ₹312 प्रति दिवस (1 एप्रिल 2025 पासून). DBT द्वारे बँक/पोस्ट ऑफिस खात्यात. पुरुष = स्त्री समान वेतन.

Q: Job Card कसे मिळवावे?

ग्रामपंचायत कार्यालयात अर्ज करा → Documents सादर करा → 15 दिवसांत Job Card विनामूल्य मिळते. UMANG App वरून Online अर्ज शक्य.

Q: 15 दिवसांत काम न मिळाल्यास?

बेकारी भत्ता (Unemployment Allowance) मिळण्याचा कायदेशीर हक्क. दर राज्य सरकार ठरवते (किमान वेतनाच्या 1/4 ते 1/2).

Q: कोणत्या प्रकारची कामे मिळतात?

जलसंधारण, सिंचन, जमीन समतलीकरण, वृक्षलागवड, ग्रामीण रस्ते, शौचालय, अंगणवाडी बांधकाम, पूर नियंत्रण — टिकाऊ मालमत्ता निर्माण.

Q: कामाचे ठिकाण किती दूर?

5 km आत. दूर असल्यास प्रवास व निर्वाह भत्ता बंधनकारक.

Q: कोणती Documents आवश्यक?

Aadhaar Card, Voter ID, Ration Card, Photos, Aadhaar-linked Bank/Post Office Account, कुटुंब सदस्य तपशील.

Q: Online Status कसे तपासावे?

nrega.nic.in वर Job Card/Aadhaar Number टाकून कामाचे दिवस, मजुरी Status तपासता येतो. UMANG App वरूनही शक्य.

By Mayur

Published on: April 17, 2026

MGNREGA रोजगार हमी योजना – संपूर्ण माहिती मराठीमध्ये | 100 दिवस काम, Job Card, ₹312/दिवस महाराष्ट्र

MGNREGA कायदेशीर हक्क (Legal Right) ● भारत सरकार ग्रामीण विकास मंत्रालय

MGNREGA – महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजना – 100 दिवस कामाची कायदेशीर हमी

Mahatma Gandhi National Rural Employment Guarantee Act (MGNREGA) — हा भारतातील सर्वात मोठा ग्रामीण रोजगार कार्यक्रम आहे. प्रत्येक ग्रामीण कुटुंबातील प्रौढ सदस्यांना आर्थिक वर्षात किमान 100 दिवस अकुशल शारीरिक कामाची कायदेशीर हमी दिली जाते. महाराष्ट्रात मजुरी दर ₹312/दिवस (2025-26). मजुरी थेट बँक/पोस्ट ऑफिस खात्यात DBT द्वारे दिली जाते. 11.03 कोटी+ सक्रिय कामगार नोंदणीकृत.

🏛️ ग्रामीण विकास मंत्रालय, भारत सरकार 📋 सर्व ग्रामीण प्रौढ कुटुंबे 📝 कायदा: 23 ऑगस्ट 2005 | सुरुवात: 2 फेब्रुवारी 2006

100 दिवसकामाची हमी / वर्ष

₹312मजुरी / दिवस (महाराष्ट्र)

11.03 कोटी+सक्रिय कामगार

₹30,000 कोटीबजेट 2026-27

MGNREGA रोजगार हमी योजना – संपूर्ण माहिती मराठीमध्ये

महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी अधिनियम (Mahatma Gandhi National Rural Employment Guarantee Act – MGNREGA) हा भारतातील सर्वात ऐतिहासिक आणि क्रांतिकारी सामाजिक सुरक्षा कायदा आहे. हा कायदा ग्रामीण भागातील प्रत्येक कुटुंबाला कामाचा कायदेशीर हक्क (Right to Work) प्रदान करतो. या कायद्यानुसार प्रत्येक ग्रामीण कुटुंबातील प्रौढ सदस्य (18 वर्षे आणि त्यापुढील) ज्यांना अकुशल शारीरिक काम (Unskilled Manual Labour) करण्याची इच्छा आहे, त्यांना आर्थिक वर्षात किमान 100 दिवस रोजगार मिळणे बंधनकारक आहे.

हा कायदा ग्रामीण विकास मंत्रालय (Ministry of Rural Development), भारत सरकार मार्फत राबवला जातो. महाराष्ट्रात हा कार्यक्रम रोजगार हमी योजना (Employment Guarantee Scheme – EGS) म्हणून प्रसिद्ध आहे. विशेष म्हणजे महाराष्ट्र हे 1972 पासूनच EGS राबवणारे पहिले राज्य होते — MGNREGA ची मूळ प्रेरणा महाराष्ट्राच्या EGS मधूनच आली आहे.

योजनेचा इतिहास

MGNREGA कायदा 23 ऑगस्ट 2005 रोजी भारतीय संसदेत मंजूर झाला आणि 2 फेब्रुवारी 2006 रोजी देशातील 200 जिल्ह्यांमध्ये प्रथम लागू करण्यात आला. त्यानंतर 1 एप्रिल 2008 पासून संपूर्ण देशात (सर्व जिल्हे) विस्तारित करण्यात आला. सुरुवातीला या कायद्याचे नाव National Rural Employment Guarantee Act (NREGA) होते, परंतु 2 ऑक्टोबर 2009 रोजी महात्मा गांधींच्या जयंतीनिमित्त याचे नामकरण MGNREGA असे करण्यात आले.

कायदेशीर हक्क — “Demand-Driven” योजना

MGNREGA ही इतर योजनांपेक्षा वेगळी आहे कारण ही “Demand-Driven” (मागणी-आधारित) योजना आहे. म्हणजे शेतकऱ्याने किंवा ग्रामीण नागरिकाने काम मागितले (Demand for Work) तर शासनाला ते 15 दिवसांच्या आत उपलब्ध करणे बंधनकारक आहे. जर 15 दिवसांत काम दिले नाही, तर अर्जदाराला बेकारी भत्ता (Unemployment Allowance) देणे राज्य सरकारवर बंधनकारक आहे. अशा प्रकारे रोजगार हा या कायद्यानुसार कायदेशीर हक्क (Legal Entitlement) आहे — केवळ “योजना” नाही.

MGNREGA – Benefits (योजनेचे लाभ)

कामाची हमी
(Employment Guarantee)

100 दिवस

प्रति कुटुंब / आर्थिक वर्ष

मजुरी दर (महाराष्ट्र)
(Daily Wage 2025-26)

₹312

प्रति दिवस (1 एप्रिल 2025 पासून)

समान वेतन
(Equal Wages)

पुरुष = स्त्री

लिंगभेद नाही

बेकारी भत्ता
(Unemployment Allowance)

15 दिवसांत

काम न मिळाल्यास भत्ता

कामाची जागा
(Work Location)

5 km

राहत्या ठिकाणापासून

मजुरी हस्तांतरण
(Wage Payment)

DBT

बँक / पोस्ट ऑफिस खात्यात

MGNREGA अंतर्गत कामाचे प्रकार (Permissible Works)

MGNREGA अंतर्गत करता येणाऱ्या कामांचे प्रकार खालीलप्रमाणे आहेत — सर्व कामे टिकाऊ मालमत्ता (Durable Assets) निर्माण करणारी आणि नैसर्गिक संसाधन व्यवस्थापनाशी (Natural Resource Management) संबंधित आहेत:

कामाचा प्रकार	उदाहरणे
जलसंधारण / जलव्यवस्थापन	तळी, बंधारे, गाव तलाव खोलीकरण, पाझर तलाव, विहिरी, नाला सरळीकरण
सिंचन कालवे	लघु सिंचन कामे, सिंचन नालिका, पाणी वाहिन्यांची दुरुस्ती
जमीन विकास	समतलीकरण (Land Levelling), बांध बांधणे, ढाळ उपचार, शेत बांध
वनीकरण / वृक्षलागवड	Afforestation, वृक्षलागवड, फळबाग लागवड, Horticulture
ग्रामीण रस्ते	सर्वहवामान ग्रामीण रस्ते (All-Weather Rural Roads), कच्चे रस्ते
स्वच्छता	वैयक्तिक शौचालय बांधकाम, घनकचरा / सांडपाणी व्यवस्थापन
ग्रामीण पायाभूत सुविधा	अंगणवाडी केंद्रे, गोठे, कुक्कुटपालन शेड, खेळाचे मैदान
आपत्ती तयारी	पूर नियंत्रण, मातीचे बांध, आपत्ती व्यवस्थापन कामे

MGNREGA – Eligibility (पात्रता निकष)

MGNREGA अंतर्गत काम मिळण्यासाठी खालील पात्रता निकष लागू आहेत:

नागरिकत्व: अर्जदार भारतीय नागरिक असणे आवश्यक.
निवास (Residency): अर्जदार ज्या ग्रामपंचायत क्षेत्रात राहतो, त्याच ठिकाणी अर्ज करणे आवश्यक.
वयोमर्यादा: 18 वर्षे किंवा त्यापुढील प्रौढ सदस्य पात्र आहेत.
कामाचा प्रकार: अर्जदार अकुशल शारीरिक काम (Unskilled Manual Labour) करण्यास तयार असणे आवश्यक.
क्षेत्र: ही योजना फक्त ग्रामीण भागासाठी (Rural Areas) आहे — शहरी भागासाठी नाही.
कुटुंब: प्रत्येक कुटुंबाला (Household) 100 दिवसांची हमी आहे — कुटुंबातील एक किंवा अधिक प्रौढ सदस्य काम करू शकतात.
Job Card: काम मिळण्यासाठी Job Card (रोजगार कार्ड) असणे अनिवार्य — ग्रामपंचायत मार्फत विनामूल्य मिळते.

Documents Required (आवश्यक कागदपत्रे)

MGNREGA अंतर्गत Job Card Registration साठी खालील कागदपत्रे आवश्यक आहेत:

Aadhaar Card (आधार कार्ड): Biometric Verification आणि DBT साठी अनिवार्य
Proof of Identity: Voter ID Card, PAN Card, किंवा इतर शासकीय ओळखपत्र
Proof of Residence: Ration Card, वीज बिल — ग्रामपंचायत निवास पुरावा
Passport-Size Photographs: अर्जदाराचे आणि कुटुंबातील प्रौढ सदस्यांचे फोटो
Bank / Post Office Account: Aadhaar-linked सक्रिय बँक किंवा पोस्ट ऑफिस खाते (मजुरी DBT साठी)
कुटुंब तपशील: कुटुंबातील सर्व प्रौढ सदस्यांची नावे, वय, लिंग
Social Category: SC/ST/OBC प्रवर्ग माहिती (असल्यास)

Job Card Registration – रोजगार कार्ड कसे मिळवावे

MGNREGA अंतर्गत काम मिळवण्यासाठी Job Card (रोजगार कार्ड) असणे अनिवार्य आहे. Job Card विनामूल्य (Free) मिळते — कोणताही शुल्क नाही. Registration प्रामुख्याने Offline (ग्रामपंचायत मार्फत) होते, परंतु UMANG App द्वारे देखील करता येते:

ग्रामपंचायत कार्यालयाला भेट द्या

तुमच्या गावातील ग्रामपंचायत कार्यालयाला भेट द्या. ग्रामरोजगार सहायक (Gram Rozgar Sahayak – GRS) किंवा पंचायत सचिवांकडे Job Card साठी अर्ज करा. विहित नमुन्यातील फॉर्म किंवा साध्या कागदावर अर्ज करता येतो. तोंडी विनंती देखील स्वीकारली जाते.

कुटुंब तपशील आणि Documents सादर करा

कुटुंबातील सर्व प्रौढ सदस्यांची नावे, वय, लिंग सांगा — ज्यांना काम करायचे आहे. Aadhaar Card, ओळखपत्र, निवास पुरावा, बँक खाते तपशील, आणि Passport-Size Photographs सादर करा.

ग्रामपंचायत पडताळणी

ग्रामपंचायत तुमची ओळख, निवास, आणि कुटुंब तपशीलांची पडताळणी करते. पडताळणी पूर्ण झाल्यानंतर तुमचे Job Card तयार केले जाते.

Job Card मिळवा (15 दिवसांत)

अर्ज केल्यापासून साधारणतः 15 दिवसांत Job Card जारी केले जाते. Job Card मध्ये कुटुंबातील सर्व नोंदणीकृत सदस्यांची नावे आणि फोटो असतात. हे कार्ड विनामूल्य (Free) आहे. Job Card मिळाल्यानंतर तुम्ही काम मागणी (Demand for Work) करू शकता.

काम मागणी (Demand for Work) करा

Job Card मिळाल्यानंतर ग्रामपंचायतीकडे लिखित अर्ज देऊन काम मागा. ग्रामपंचायतीला 15 दिवसांत काम उपलब्ध करणे बंधनकारक आहे. 15 दिवसांत काम न मिळाल्यास तुम्हाला बेकारी भत्ता (Unemployment Allowance) मिळण्याचा हक्क आहे. Dated Receipt अवश्य मिळवा.

Scheme Overview (योजनेचा आढावा)

तपशील	माहिती
कायद्याचे पूर्ण नाव	Mahatma Gandhi National Rural Employment Guarantee Act (MGNREGA), 2005
पूर्वीचे नाव	National Rural Employment Guarantee Act (NREGA)
कायदा मंजूर	23 ऑगस्ट 2005 (भारतीय संसद)
कार्यान्वयन सुरुवात	2 फेब्रुवारी 2006 (200 जिल्हे); 1 एप्रिल 2008 (संपूर्ण भारत)
MGNREGA नामकरण	2 ऑक्टोबर 2009
कामाची हमी	100 दिवस प्रति कुटुंब प्रति आर्थिक वर्ष
मजुरी दर (महाराष्ट्र 2025-26)	₹312 प्रति दिवस (1 एप्रिल 2025 पासून)
बेकारी भत्ता	15 दिवसांत काम न मिळाल्यास — राज्य सरकारकडून
कामाचे ठिकाण	राहत्या ठिकाणापासून 5 km च्या आत
वेतन तत्त्व	समान वेतन — पुरुष = स्त्री
मजुरी हस्तांतरण	DBT — बँक / पोस्ट ऑफिस (Aadhaar-linked)
एकूण सक्रिय कामगार	11.03 कोटी+
बजेट 2026-27	₹30,000 कोटी
Job Card शुल्क	विनामूल्य (₹0)
अधिकृत Portal	nrega.nic.in
राबवणारे मंत्रालय	ग्रामीण विकास मंत्रालय, भारत सरकार

⚠️ महत्त्वाची सूचना: Job Card Registration पूर्णपणे विनामूल्य आहे — कोणताही शुल्क मागणारा Agent/Middleman फसवणूक करत आहे. काम मागणी करताना लिखित अर्ज द्या आणि Dated Receipt अवश्य मिळवा — हे बेकारी भत्ता दाव्यासाठी आवश्यक आहे. कामावर पिण्याचे पाणी, सावली, प्रथमोपचार (First-Aid) उपलब्ध असणे बंधनकारक आहे. 5 km पेक्षा दूर काम दिल्यास प्रवास आणि निर्वाह भत्ता (Travel & Subsistence Allowance) मिळतो. तुमचे Job Card तुमच्याकडे ठेवा — कोणत्याही अधिकाऱ्याने ते ताब्यात घेणे बेकायदेशीर आहे. तक्रारीसाठी: nrega.nic.in

महाराष्ट्रातील विशेष तरतुदी

महाराष्ट्र राज्याचा रोजगार हमी योजनेत (EGS) अत्यंत मोठा इतिहास आहे. 1972 पासून महाराष्ट्र EGS राबवत आहे — हे भारतातील पहिले राज्य आहे ज्याने रोजगार हमी कायदा केला. MGNREGA ची मूळ प्रेरणा महाराष्ट्राच्या या EGS मधूनच आली आहे. महाराष्ट्र शासन केंद्र सरकारच्या 100 दिवसांव्यतिरिक्त अतिरिक्त अकुशल रोजगार उपलब्ध करण्याची हमी देखील देते.

UMANG App द्वारे Online Registration

UMANG App द्वारे Job Card साठी Online अर्ज करता येतो. Google Play Store वरून UMANG App Download करा → “MGNREGA” शोधा → “Apply for Job Card” निवडा → State, District, Block, Personal आणि कुटुंब तपशील भरा → Documents Upload करा → Submit करा. परंतु लक्षात ठेवा: Online अर्ज केला तरी ग्रामपंचायतीची Physical Verification अनिवार्य आहे.

Frequently Asked Questions (FAQs)

MGNREGA म्हणजे काय?

Mahatma Gandhi National Rural Employment Guarantee Act (MGNREGA), 2005 — हा भारतातील कायदा आहे जो ग्रामीण कुटुंबांना आर्थिक वर्षात 100 दिवस अकुशल शारीरिक कामाची कायदेशीर हमी देतो. पूर्वी NREGA, 2009 मध्ये MGNREGA नामकरण. ग्रामीण विकास मंत्रालय, भारत सरकार मार्फत राबवला जातो.

महाराष्ट्रात मजुरी दर किती आहे?

2025-26 मध्ये महाराष्ट्रात MGNREGA मजुरी दर ₹312 प्रति दिवस (1 एप्रिल 2025 पासून). मजुरी थेट बँक/पोस्ट ऑफिस खात्यात DBT द्वारे दिली जाते. पुरुष आणि स्त्री — दोघांना समान मजुरी मिळते.

Job Card कसे मिळवावे?

ग्रामपंचायत कार्यालयाला भेट द्या → ग्रामरोजगार सहायक (GRS) कडे अर्ज करा → Documents सादर करा → पडताळणीनंतर 15 दिवसांत Job Card विनामूल्य मिळते. UMANG App वरून Online अर्जही करता येतो.

15 दिवसांत काम न मिळाल्यास काय होते?

Job Card असलेल्या कुटुंबाने लिखित अर्ज देऊन काम मागितल्यानंतर 15 दिवसांत काम न मिळाल्यास बेकारी भत्ता (Unemployment Allowance) मिळण्याचा कायदेशीर हक्क आहे. भत्त्याचे दर राज्य सरकार ठरवते (किमान वेतनाच्या 1/4 ते 1/2).

कोणत्या प्रकारची कामे मिळतात?

जलसंधारण (तळी, बंधारे), सिंचन, जमीन समतलीकरण, वृक्षलागवड, ग्रामीण रस्ते, शौचालय बांधकाम, अंगणवाडी बांधकाम, पूर नियंत्रण इत्यादी. सर्व कामे टिकाऊ मालमत्ता निर्माण करणारी असतात.

कामाचे ठिकाण किती दूर असू शकते?

काम राहत्या ठिकाणापासून 5 km च्या आत उपलब्ध करणे आवश्यक. 5 km पेक्षा दूर काम दिल्यास प्रवास आणि निर्वाह भत्ता (Travel & Subsistence Allowance) देणे बंधनकारक.

कोणती Documents आवश्यक आहेत?

Aadhaar Card, Voter ID / PAN, निवास पुरावा (Ration Card), Passport-Size Photos, Aadhaar-linked Bank/Post Office Account, कुटुंब सदस्यांचे तपशील.

Job Card साठी काही शुल्क आहे का?

नाही. Job Card पूर्णपणे विनामूल्य (Free) आहे. कोणत्याही Agent किंवा Middleman ने शुल्क मागितल्यास ती फसवणूक आहे. ग्रामपंचायत मार्फत मोफत मिळते.

Worksite वर कोणत्या सुविधा मिळतात?

कामाच्या ठिकाणी पिण्याचे पाणी, सावली (Shade), प्रथमोपचार (First-Aid Kit) उपलब्ध असणे बंधनकारक आहे. 6 वर्षांपेक्षा कमी वयाची 5+ मुले असल्यास Crèche (पाळणाघर) सुविधा देखील आवश्यक.

Online Status कसे तपासावे?

nrega.nic.in वर Job Card Number किंवा Aadhaar Number टाकून तुमच्या कामाचे दिवस, मजुरी हस्तांतरण Status, आणि Job Card तपशील तपासता येतात. UMANG App वरून देखील Status Track करता येतो.

Important Links (महत्त्वाचे दुवे)

👷 MGNREGA Official Portalnrega.nic.in 🌐 MyScheme – MGNREGAmyscheme.gov.in 🏛️ ग्रामविकास विभाग, महाराष्ट्रrural.maharashtra.gov.in 📋 ग्रामीण विकास मंत्रालयrural.nic.in 📄 महाराष्ट्र शासनmaharashtra.gov.in 🇮🇳 National Portalindia.gov.in

Mayur

Author – Mahaschemes.in
I have proven experience in researching and writing about Maharashtra government schemes,sarkari yojana, and public welfare programs. Through Mahaschemes.in, I provide accurate, reliable, and regularly updated information on government schemes, benefits, eligibility criteria, and application processes,helping readers access official support with clarity and confidence.