PM KUSUM Yojana – Solar Pump 60% Subsidy, 34,800 MW Target, Component A B C
Pradhan Mantri Kisan Urja Suraksha evam Utthaan Mahabhiyan (PM-KUSUM) ही भारत सरकारच्या नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा मंत्रालयाची (MNRE) प्रमुख योजना आहे. या योजनेअंतर्गत शेतकऱ्यांना Solar Pump बसवण्यासाठी 60% पर्यंत Subsidy (केंद्र 30% + राज्य 30%) दिली जाते. शेतीतील डिझेल पंपांचे सौरऊर्जीकरण, Grid-Connected Solar Power Plants, आणि Feeder-Level Solarization या तीन Components अंतर्गत कार्यरत. मुदत: 31 मार्च 2026.
PM KUSUM Yojana – संपूर्ण माहिती मराठीमध्ये
Pradhan Mantri Kisan Urja Suraksha evam Utthaan Mahabhiyan (PM-KUSUM) ही भारत सरकारच्या नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा मंत्रालयाची (Ministry of New and Renewable Energy – MNRE) एक महत्त्वाकांक्षी योजना आहे. या योजनेचा मुख्य उद्देश कृषी क्षेत्रात सौरऊर्जेचा (Solar Energy) वापर वाढवून शेतकऱ्यांना ऊर्जा सुरक्षा (Energy Security) प्रदान करणे, शेतीतील डिझेलवरील अवलंबित्व कमी करणे (De-dieselization), आणि शेतकऱ्यांना अतिरिक्त उत्पन्नाचे साधन निर्माण करणे हा आहे.
भारतामध्ये लाखो शेतकरी अजूनही सिंचनासाठी डिझेल पंपांवर अवलंबून आहेत. डिझेलचा खर्च दिवसेंदिवस वाढत आहे आणि यामुळे शेतीचा उत्पादन खर्च वाढतो. तसेच ग्रामीण भागात विजेची उपलब्धता अनिश्चित असते — वारंवार लोडशेडिंग आणि वीज पुरवठा खंडित होणे या समस्या कायम आहेत. PM-KUSUM योजना या सर्व समस्यांवर Solar Energy हा एक शाश्वत आणि किफायतशीर उपाय प्रदान करते.
योजनेचा इतिहास आणि पार्श्वभूमी
PM-KUSUM योजनेची घोषणा 2018-19 च्या केंद्रीय अर्थसंकल्पात करण्यात आली होती आणि मार्च 2019 मध्ये MNRE मार्फत तिचा औपचारिक शुभारंभ करण्यात आला. सुरुवातीला या योजनेची मुदत 2022 पर्यंत होती, परंतु त्यानंतर ती वाढवून 31 मार्च 2026 पर्यंत वाढवण्यात आली आहे. या योजनेचे एकूण Target 34,800 MW Solar Capacity निर्माण करणे हे आहे. ही योजना भारत सरकारच्या National Solar Mission आणि Climate Change Commitments शी सुसंगत आहे आणि शेती क्षेत्रातील Carbon Emissions कमी करण्यास हातभार लावते.
PM-KUSUM Full Form
PM-KUSUM चा Full Form आहे: Pradhan Mantri Kisan Urja Suraksha evam Utthaan Mahabhiyan (प्रधानमंत्री किसान ऊर्जा सुरक्षा एवं उत्थान महाभियान). “KUSUM” हा शब्द योजनेच्या नावातील मुख्य शब्दांच्या प्रथमाक्षरांपासून तयार करण्यात आला आहे — Kisan Urja Suraksha evam Utthaan Mahabhiyan.
PM-KUSUM – तीन Components (घटक)
PM-KUSUM योजना तीन मुख्य Components मध्ये विभागलेली आहे. प्रत्येक Component चे स्वतःचे Target, Subsidy Structure, आणि Eligibility आहे:
☀️ Component A — Grid-Connected Solar Power Plants (10,000 MW)
या Component अंतर्गत शेतकरी, FPO, Cooperative, Panchayat यांना आपल्या पडीक किंवा शेतजमिनीवर 500 kW ते 2 MW क्षमतेचे Ground/Stilt-Mounted Grid-Connected Solar Power Plants बसवता येतात. यातून निर्माण होणारी वीज DISCOM (वीज वितरण कंपनी) ला विकता येते, ज्यामुळे शेतकऱ्यांना अतिरिक्त उत्पन्न (Additional Income) मिळते. एकूण Target: 10,000 MW.
🔆 Component B — Standalone Solar Agriculture Pumps (14 लाख)
या Component अंतर्गत ज्या भागात Grid Connectivity (वीज जोडणी) उपलब्ध नाही अशा ठिकाणी शेतकऱ्यांना 7.5 HP पर्यंत क्षमतेचे Standalone Off-Grid Solar Agriculture Pumps बसवता येतात. यासाठी 60% Subsidy (केंद्र 30% + राज्य 30%) दिली जाते. शेतकऱ्याचा वाटा 40% असतो, ज्यातील 30% बँक कर्जातून मिळू शकतो — म्हणजे शेतकऱ्याला फक्त 10% Upfront भरावे लागतात. Target: 14 लाख Solar Pumps.
⚡ Component C — Solarization of Grid-Connected Pumps (35 लाख)
या Component अंतर्गत अस्तित्वातील Grid-Connected शेतीपंपांचे सौरऊर्जीकरण (Solarization) केले जाते. यामध्ये Individual Pump Solarization आणि Feeder-Level Solarization दोन्ही समाविष्ट आहेत. शेतकऱ्यांना दिवसा विश्वसनीय वीज मिळते आणि अतिरिक्त Solar Power Grid ला विकून उत्पन्न कमावता येते. Target: 35 लाख Pumps.
Subsidy Structure (अनुदान रचना) — Component B
| तपशील | सामान्य राज्ये (General) | विशेष श्रेणी राज्ये (Special Category) |
|---|---|---|
| Central Financial Assistance (CFA) | 30% | 50% |
| State Government Subsidy | 30% | 30% |
| एकूण Subsidy | 60% | 80% |
| शेतकऱ्याचा वाटा (Farmer Share) | 40% | 20% |
| बँक कर्ज (Bank Loan) उपलब्ध | 30% पर्यंत | 10% पर्यंत |
| शेतकऱ्याचा Upfront खर्च (Minimum) | फक्त 10% | फक्त 10% |
| Solar Pump Capacity | 7.5 HP पर्यंत (CFA या क्षमतेपुरता मर्यादित) | |
PM-KUSUM – Benefits (योजनेचे लाभ)
(अनुदान)
(शेतकऱ्याचा खर्च)
(डिझेल बचत)
(अतिरिक्त उत्पन्न)
(विश्वसनीय वीज)
(हरित ऊर्जा)
PM-KUSUM – Eligibility (पात्रता निकष)
PM-KUSUM योजनेसाठी खालील व्यक्ती/संस्था पात्र आहेत:
- वैयक्तिक शेतकरी (Individual Farmers): शेतजमीन मालकी असलेले किंवा वैध भाडेपट्टा (Lease) असलेले शेतकरी.
- शेतकरी गट (Group of Farmers): एकत्रितपणे अर्ज करणारे शेतकऱ्यांचे गट.
- शेतकरी उत्पादक संघटना (FPO): Farmer Producer Organizations.
- सहकारी संस्था (Cooperatives): नोंदणीकृत सहकारी संस्था.
- पंचायत (Panchayats): ग्रामपंचायत.
- पाणी वापरकर्ता संघ (Water User Associations – WUAs): जलसिंचन संघ.
- जमीन (Land): अर्जदाराकडे कृषीयोग्य शेतजमीन (Agricultural Land) असणे आवश्यक — मालकी किंवा वैध Lease.
- Component B विशेष: ज्या भागात Grid Connectivity उपलब्ध नाही, तेथील शेतकरी Standalone Solar Pump साठी पात्र.
Documents Required (आवश्यक कागदपत्रे)
PM-KUSUM योजनेसाठी Online अर्ज करताना खालील कागदपत्रे आवश्यक आहेत:
- Aadhaar Card (आधार कार्ड): ओळख पडताळणी आणि OTP Verification साठी अनिवार्य
- Land Records (जमीन कागदपत्रे): 7/12 उतारा, 8-A उतारा, खसरा/खतौनी, Jamabandi — जमीन मालकीचा पुरावा
- Bank Account Details (बँक खाते तपशील): Bank Passbook (पहिले पान) किंवा Cancelled Cheque — Subsidy DBT साठी
- Mobile Number: Aadhaar-linked कार्यरत मोबाइल नंबर (OTP साठी)
- Passport-Size Photograph: अलीकडील पासपोर्ट आकाराचा फोटो
- Caste Certificate (जातीचा दाखला): आरक्षित प्रवर्गातून अर्ज करत असल्यास (SC/ST/OBC)
- Electricity Bill / Connection Details: Component C साठी — अस्तित्वातील वीज जोडणीचा पुरावा
- Self-Declaration Form: Portal वर उपलब्ध — स्वयं-घोषणापत्र
Application Process – अर्ज कसा करावा (Online)
PM-KUSUM योजनेसाठी Online अर्ज प्रक्रिया उपलब्ध आहे. अर्ज MNRE च्या राष्ट्रीय Portal किंवा राज्य Nodal Agency च्या Portal वरून करता येतो. खालील Steps अनुसरा:
Scheme Overview (योजनेचा आढावा)
| तपशील | माहिती |
|---|---|
| योजनेचे पूर्ण नाव | Pradhan Mantri Kisan Urja Suraksha evam Utthaan Mahabhiyan (PM-KUSUM) |
| Full Form | Kisan Urja Suraksha evam Utthaan Mahabhiyan |
| राबवणारे मंत्रालय | नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा मंत्रालय (MNRE) |
| शुभारंभ | मार्च 2019 |
| मुदत वाढ | 31 मार्च 2026 पर्यंत |
| एकूण Solar Target | 34,800 MW |
| Component A — Solar Power Plants | 10,000 MW (500 kW – 2 MW, Ground/Stilt-Mounted) |
| Component B — Standalone Solar Pumps | 14 लाख (7.5 HP पर्यंत, Off-Grid) |
| Component C — Pump Solarization | 35 लाख (Grid-Connected Pumps + Feeder-Level) |
| Subsidy (General States) | 60% (CFA 30% + State 30%) |
| Subsidy (Special Category States) | 80% (CFA 50% + State 30%) |
| शेतकऱ्याचा Minimum Upfront खर्च | फक्त 10% (30% बँक कर्ज उपलब्ध) |
| Registration Fee | शून्य (₹0) — पूर्णपणे विनामूल्य |
| अधिकृत Portal | pmkusum.mnre.gov.in |
| महाराष्ट्र (MSEDCL) | mahadiscom.in |
शेतकऱ्यांना अतिरिक्त उत्पन्न कसे मिळते?
PM-KUSUM योजनेचे सर्वात आकर्षक वैशिष्ट्य म्हणजे शेतकऱ्यांना अतिरिक्त उत्पन्नाचे साधन (Additional Income Source) उपलब्ध होते. Component A अंतर्गत शेतकरी आपल्या पडीक जमिनीवर Solar Power Plant बसवून निर्माण होणारी वीज DISCOM (वीज वितरण कंपनी) ला विकू शकतो. Component C अंतर्गत अस्तित्वातील Grid-Connected Pump चे Solarization केल्यानंतर, शेतकऱ्याला दिवसा सिंचनासाठी मोफत Solar वीज मिळते आणि अतिरिक्त वीज Grid ला विकून उत्पन्न कमावता येते. अशा प्रकारे “शेतकरी” हा केवळ “अन्नदाता” नाही, तर “ऊर्जादाता” (Energy Provider) देखील बनतो.
Component निवडताना कोणता Component योग्य?
तुमच्या गरजेनुसार योग्य Component निवडा: (1) तुमच्या भागात वीज जोडणी (Grid) नसल्यास आणि तुम्हाला सिंचनासाठी Solar Pump हवा असल्यास — Component B निवडा (Standalone Solar Pump, 60% Subsidy). (2) तुमच्याकडे अस्तित्वातील Grid-Connected शेतीपंप असल्यास आणि त्याचे Solarization करायचे असल्यास — Component C निवडा. (3) तुमच्याकडे पडीक किंवा अनुपयुक्त जमीन असल्यास आणि त्यावर Solar Power Plant लावून Grid ला वीज विकायची असल्यास — Component A निवडा.
महाराष्ट्रात PM-KUSUM कसे लागू होते?
महाराष्ट्रात PM-KUSUM योजना महाराष्ट्र राज्य विद्युत वितरण कंपनी (MSEDCL / Mahavitaran) आणि Maharashtra Energy Development Agency (MEDA) मार्फत राबवली जाते. शेतकऱ्यांनी अर्ज करण्यासाठी mahadiscom.in किंवा MNRE च्या राष्ट्रीय Portal वर भेट द्यावी. तसेच स्थानिक जिल्हा कृषी कार्यालय किंवा DISCOM कार्यालयाशी संपर्क साधता येतो.
Frequently Asked Questions (FAQs)
PM KUSUM Yojana म्हणजे काय? Full Form काय आहे?
योजनेचे तीन Components कोणते आहेत?
Subsidy किती मिळते?
कोण पात्र (Eligible) आहे?
Solar Pump ची क्षमता किती मिळते?
कोणती Documents आवश्यक आहेत?
Online अर्ज कसा करावा?
योजनेची मुदत कधीपर्यंत आहे?
शेतकऱ्यांना अतिरिक्त उत्पन्न कसे मिळते?
महाराष्ट्रात अर्ज कुठे करावा?
Important Links (महत्त्वाचे दुवे)
Author – Mahaschemes.in
I have proven experience in researching and writing about Maharashtra government schemes,sarkari yojana, and public welfare programs. Through Mahaschemes.in, I provide accurate, reliable, and regularly updated information on government schemes, benefits, eligibility criteria, and application processes,helping readers access official support with clarity and confidence.
